Biologiya test savollari — javobi bilan

Yechilishi. “Hayvonlarning paydo bo‘lishi” asari muallifi Aristotel, “O‘simliklar anatomiyasi” asari N.Gryu qalamiga mansub. Ch.Darvin “O‘simliklar dunyosida chetdan va o‘z-o‘zidan changlanishning ta’siri” asarini yozgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. A.G‘afurov va boshqalar. O‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik “Sharq” nashriyoti-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2017.

Transversiya – purin asosining pirimidin asosiga (yoki aksincha) almashinishi. A: 6-nukleotid A→G (purin→purin) – tranzitsiya. B: 4-nukleotid T→C (pirimidin→pirimidin) – tranzitsiya. D: 3-nukleotid C→T – tranzitsiya. C: 8-nukleotid G→C (purin→pirimidin), komplementar zanjirda C→G – transversiya.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Qayin odimchisi kapalagining qoramtir formalarining paydo bo‘lishi, odamlarda barmoqlarning kalta bo‘lishi fenotipik o‘zgaruvchanlik hisoblanmaydi. Topshiriqda berilgan 1 va 4-punktlar fenotipik o‘zgaruvchanlikka misol bo‘ladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. Zikiryayev va boshqalar. Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari). 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Yangiyul poligraph service”. Toshkent−2019.

Ontogenetik o‘zgaruvchanlik – organizm belgilarining individual rivojlanish davomida qonuniy o‘zgarishi. Jigar qurtining kiprikli lichinkasidan dumli lichinka rivojlanishi (1) va kapalak lichinkasining kemiruvchi og‘iz apparati voyaga yetgan kapalakda so‘ruvchi xartumga aylanishi (3) shunga misol. Braxidaktiliya – irsiy (mutatsion) belgi, mushuk barmoqlarining ayri bo‘lishi esa turga xos doimiy belgi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Jinsiy xromosomalar ajralmasligi natijasida faqat bitta X xromosomali (45, X0) gameta-zigota hosil bo‘lsa, Shereshevskiy-Terner sindromi kelib chiqadi. Daun sindromi 21-autosoma trisomiyasi, albinizm – retsessiv gen mutatsiyasi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Markaziy Amerika markazidan g‘o‘za va qalampir kelib chiqqan (oq jo‘xori – Efiopiya markazi). G‘o‘zaning generativ organlariga ostki gulkosacha (3) va bir necha mevabargdan hosil bo‘lgan ko‘sak (4), qalampirga changchilarning gultoji nayiga o‘rnashgani (5) va bitta urug‘chi (8) xos. Barg (1) va ildiz (6) vegetativ organlar.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan. 7-ma’lumot (gullari ikki jinsli) ham ikkala o‘simlikka xos generativ belgi, shuning uchun A javob faqat vegetativ belgi (1) tufayli chiqarib tashlanadi

Musicha (tur) → kaptarsimonlar turkumi → qushlar sinfi → umurtqalilar kenja tipi → xordalilar tipi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Yechilishi. Test yechimini topish uchun tuzilmalarning tarkibini bilish lozim.

tuzilma tarkibi \ tuzilma nomi | DNK | RNK | ATF

fosfat kislota | $H_3PO_4$ | $H_3PO_4$ | 3 ta $H_3PO_4$

uglevod-monosaxarid pentoza | dezoksiriboza | riboza | riboza

Azot asoslari: purin asoslari | adenin, guanin | adenin, guanin | adenin

pirimidin asoslari | sitozin, timin | sitozin, uratsil | —

Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, adenindezoksiribonukleotid DNK tutuvchi virus tarkibida bo‘ladi. Murein qobiq bakteriofag uchun emas, bakteriyalar uchun xos. Hayotning hujayrasiz shakllarida ribosoma uchramaydi. Bakteriofagning genomi sitoplazmaga tushadi, kapsid esa tashqarida qoladi. Bakteriya hujayrasi sitoplazmasida bakteriofagning genomi reduplikatsiyasi boshlanadi hamda oqsil sintezlanib uning kapsidi shakllanadi. Oqsil molekulasi aminokislotalardan tashkil topgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. A.Zikiryayev va boshqalar. Toshkent. “Yangiyul Poligraf Servis” 2019-yil.

Avtotrof prokariotlar: nitrifikator va temir bakteriyalar (xemosintezlovchilar), ossillatoriya va nostok (fotosintezlovchi sianobakteriyalar). Avtotrof eukariotlar: baobab va qoraqat (o‘simliklar). Jigar qurti va xongul (Buxoro bug‘usi) – geterotrof. A da jigar qurti, B da temir bakteriya (prokariot) eukariot deb, D da qoraqat prokariot, nostok eukariot deb berilgan. Faqat C to‘liq to‘g‘ri.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Achitqi – bir hujayrali eukariot zamburug‘: plazmatik membrana va mitoxondriyasi bor, mitselliy hosil qilmaydi, plastidasi yo‘q. Ossillatoriya – prokariot (sianobakteriya): halqasimon DNK va ribosomaga ega, plastida, mitoxondriya va mitselliy yo‘q. Demak a-3, 6; b-4, 5.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Yechilishi. Parmeliya va batsidiya lishaynik turlarining nomi hisoblanadi. Lishayniklar eukariot organizm bo‘lib, ular avtotrof oziqlanadi. Prokariot organizm hisoblanmagani uchun A va B variantlar xato. Parmeliya va batsidiya parazit usulda oziqlanmaydi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. A.Zikiryayev va boshqalar. Toshkent. “Yangiyul Poligraf Servis” 2019-yil.

Odamlarda gripp kasalligini virus, o‘lat kasalligini bakteriya keltirib chiqaradi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. Zikiryayev va boshqalar. Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari). 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Yangiyul poligraph service”. Toshkent−2019.

Yechilishi. Qirqquloqlarning sporalari barglarining ostki tomonida yoki chetida joylashgan qo‘ng‘ir rangli bo‘rtma (sorus)lar ichida joylashgan. Sporofill bu – qirqbo‘g‘imlarning qo‘ng‘ir rangli shoxlanmagan novdasidagi spora beruvchi boshoqlarda halqa hosil qilib o‘rnashgan shakli o‘zgargan barg. Gametofit va arxegoniy sporali yuksak o‘simliklarning jinsiy bo‘g‘iniga kiradi, spora hosil qilmaydi. Yuqoridagilarga asosan A, C, D javob variantlari noto‘g‘ri.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). 1.Botanika. O‘.Pratov va boshqalar. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston” nashriyot- matbaa ijodiy uyi. Toshkent – 2015. 2. Biologiya (botanika). O‘.Pratov va boshqalar. 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. Toshkent-“O‘zbekiston”-2017-yil.

Isfarak, gladiolus, binafsha va marmarakning guli qiyshiq (zigomorf). Maxsar to‘pgulida faqat naysimon gullar bor; buk – yopiq urug‘li, uning tugunchasi bor; kladofora va xara tallomi shoxlangan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan; gladiolus gulining simmetriyasi manbalarda turlicha ta’riflanadi, javob qolgan uch javobdagi aniq xatolarga tayanadi

1) Baobab gulxayridoshlar oilasiga mansub o‘simlik. Gulxayridoshlar oilasining gul formulasi esa $Gk_{(3)+(5)}\ Gt_5\ Ch_{(\infty)}\ U_{(\infty)}$. Demak baobabda changchilar soni cheksiz;

2) mingdevona ituzumdoshlar oilasiga mansub o‘simlik. Ituzumdoshlar oilasining gul formulasi esa $Gk_{(5)}\ Gt_{(5)}\ Ch_5\ U_1$. Demak mingdevonada changchilar soni 5 ta;

3) Greyg lolasi loladoshlar oilasiga mansub o‘simlik. Loladoshlar oilasining gul formulasi esa $Og_{3+3}\ Ch_{3+3}\ U_{(3)}$. Demak Greyg lolasida changchilar soni 6 ta;

4) yantoq burchoqdoshlar oilasiga mansub o‘simlik. Burchoqdoshlar oilasining gul formulasi esa $Gk_{(5)}\ Gt_{1+2+(2)}\ Ch_{(9)+1}\ U_1$. Demak yantoqda changchilar soni 10 ta.

Changchilar sonini ortib borish tartibida joylashtiramiz: 2, 3, 4, 1

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

Elodeya – ildizsiz suv o‘simligi, mexanik va o‘tkazuvchi to‘qimalari kuchsiz rivojlangan, novdalari orqali ko‘payadi. U gidrofit (gigrofit emas), yopiq urug‘li o‘simlik (suvo‘t emas); ajratuvchi kurtakchalar bilan molodilo ko‘payadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Rasmda zarang bargi: bitta barg plastinkasi panjasimon bo‘laklarga ajralgan, alohida bargchalarga bo‘linmagan – panjasimon oddiy barg.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Ulotriks va laminariya zoosporalar orqali jinssiz ko‘payadi, fillofora va porfira qizil suvo‘tlariga, ulva esa yashil suvo‘tlariga mansub hisoblanadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017. A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 11-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2018.

Sharq saurida arxegoniy urug‘kurtakda yetiladi, zuhrasochda spermatozoidlar anteridiyda hosil bo‘ladi. Tuxum hujayraning arxegoniyda yetilishi va vegetativ organlarga ega bo‘lishi bilan ular bir-biriga o‘xshaydi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

Birinchi to‘pgul – oddiy soyabon (piyoz), ikkinchisi – ro‘vak (nastarin), uchinchisi – osilib turuvchi kuchala (tol, yong‘oq, oqqayin). A da zubturum (boshoq) ikkinchi o‘rinda, B da tol (kuchala) birinchi o‘rinda, C da olma (qalqon) ikkinchi o‘rinda turibdi. Ketma-ketlik faqat D da to‘g‘ri.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Boychechak va qo‘ng‘irbosh oddiy gulqo‘rg‘onli, mevasi quruq va qo‘shimcha ildizga ega o‘simliklardir.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

Xlamidomonada chuchuk suvda tarqalgan va yorug‘da suv, mineral tuzlarni po‘sti orqali shimib oladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

Qirqquloqlarning gametofiti rizoidga va ko‘p hujayrali jinsiy organga ega bo‘lib, gameta(lar) hosil qiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

Piyozli arpa (boshoqdoshlar) poyasi bo‘g‘imlarga bo‘lingan; astragal (dukkakdoshlar) mevasi dukkak; kedr ochiq urug‘li, endospermi gaploid. A da astragal changchilari 10 ta bo‘lishi, C da piyozli arpaning boshoq (soyabon emas) to‘pguli, D da astragal gulining qiyshiq bo‘lishi va kedrning meva hosil qilmasligi xato.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: B javobning birinchi qismi ham shubhali: tirnoqgul savatchasida chetki tilsimon gullar ham bor. B boshqa javoblarga qaraganda eng kam xatoli, mo‘ljallangan javob deb olingan

Olg‘i loladoshlar oilasiga mansub yovvoyi o‘simlik: darslikda “loladoshlarga yovvoyi holda o‘sadigan olg‘i va xolmonlar ham kiradi” deyilgan. Loladoshlarning gulqo‘rg‘oni oddiy, gultojsimon (D). Olg‘i madaniy o‘simlik emas, bug‘doydoshlarga kirmaydi; bir pallali bo‘lgani uchun bargi panjasimon emas, parallel yoki yoysimon tomirlangan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan (Biologiya. Botanika, 6-sinf, “Loladoshlar oilasi”).

Yechilishi. Rasmda kartoshka o‘simligi (1), piyoz o‘simligining piyozboshi (2) hamda qulupnayning yer ustki o‘rmalovchi poyalari tasvirlangan. Rasmda kartoshkaning tugunaklari orqali, piyoz o‘simligining piyozbosh orqali hamda qulupnayning yer ustki o‘rmalovchi poyalarining vegetativ ko‘payishi tasvirlangan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). 1.Botanika. O‘.Pratov va boshqalar. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston” nashriyot- matbaa ijodiy uyi. Toshkent – 2015. 2. Biologiya (botanika). O‘.Pratov va boshqalar. 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. Toshkent-“O‘zbekiston”-2017-yil

Rasmda qo‘sh membranali, ichida tilakoidlar taxlamidan iborat granlari bo‘lgan organoid – yuksak o‘simliklarga xos xloroplast tasvirlangan. Betaga (Festuca, bug‘doydoshlar oilasi) – gulli o‘simlik, uning xloroplastlarida granlar bor. Ossillatoriya – sianobakteriya (prokariot), unda plastida yo‘q; nemalion – qizil suvo‘ti, uning plastidalarida tilakoidlar yakka joylashgan, granlar hosil qilmaydi; birqozon (saqoqush) – qush.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Bo‘ritaroq - ikki urug‘pallali o‘simliklar sinfiga, Sharq sauri − ochiq urug‘li o‘simliklar bo‘limiga, nemalion − qizil suvo‘tlar bo‘limiga, itsigak − sho‘radoshlar oilasiga kiradi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O‘. Pratov va boshqalar. Biologiya (Botanika). 6-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston”. Toshkent−2017.

1) To‘rt bo‘lmali oshqozon kavsh qaytaruvchilarga xos: g‘izol (jayron), arxar, sayg‘oq; Prjevalskiy oti – toq tuyoqli, oshqozoni oddiy. 2) Daryo qisqichbaqasining oshqozoni chaynovchi va suzgich bo‘limlardan iborat. 3) Qushlar oshqozoni bezli va muskulli bo‘limlardan iborat: qirg‘ovul, musicha; jirafa – kavsh qaytaruvchi. 4) Kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilar (to‘ng‘iz, suv ayg‘iri) qoziq tishlari kuchli rivojlangan; qulon – toq tuyoqli. A da jirafa, C da tovusko‘z va qulon, D da Prjevalskiy oti mos emas.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Diqqat: suv ayg‘irining oshqozoni aslida bir necha bo‘lmali (kavsh qaytarmasa ham); 4-belgi darslikdagi soddalashtirishga tayanadi. Shunda ham faqat B variantda boshqa juftliklar to‘g‘ri.

Exinokokk germafrodit hayvon hisoblanadi. Oq planariya kipriklilar sinfiga mansub. Chuchuk suv shillig‘inning yuragi ikki kameradan iborat.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya). 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”. Toshkent−2017.

Baliqlarda yurak ikki kamerali, qon aylanish doirasi bitta. Losossimonlar – baliqlar turkumi. Tangachalilar (sudralib yuruvchilar), juft tuyoqlilar va primatlar (sutemizuvchilar)da ikkita qon aylanish doirasi bor.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Yechilishi. Kemiruvchilar turkumining yirtqich (qoziq) tishlari bo‘lmaydi, kurak tishlarining orqa tomonida emali yo‘q. Jayra, yumronqoziq kemiruvchilar turkumining vakillari hisoblanadi. Bo‘rsiq, suvsar, qunduz yirtqich sut emizuvchilar turkumi, suvsarsimonlar oilasiga mansub bo‘lib, ularning qoziq tishlari yaxshi rivojlangan, barcha tishlari emalli qobiqqa ega.

Diqqat: bu yerda «qunduz» suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich (suv qunduzi) ma’nosida olingan. «Qunduz» deb kemiruvchi bobr ham ataladi; shu ma’noda olinsa, nutriya ham kemiruvchi bo‘lgani uchun D javob ham shartga mos keladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya (zoologiya). O‘.Mavlonov. 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik. Toshkent-“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”- Davlat ilmiy nashriyoti – 2017-yil.

Triton va baqa uch kamerali yurakka ega bo‘lib, ko‘krak qafasi rivojlanmagan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya). 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”. Toshkent−2017.

a – to‘rt kamerali yurak, aorta yoyi chapga buriladi – sutemizuvchi (qo‘shoyoq); b – qorinchasida to‘liq bo‘lmagan to‘siq bor, aralash qon, bir nechta arterial yoy – sudralib yuruvchi (echkemar); c – to‘rt kamerali yurak, aorta yoyi o‘ngga buriladi – qush (qirg‘ovul).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Javob b yurakni sudralib yuruvchilarniki deb o‘qishga tayanadi; agar u suvda hamda quruqlikda yashovchilarning yuragi deb o‘qilsa, B javob mos keladi. Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan

Sxemada jabra va bitta qon aylanish doirasi (yurak – jabra – to‘qima va organlar – yurak) ko‘rsatilgan, yurak ikki kamerali (1 – bo‘lmacha, 2 – qorincha). Bu baliqlarga xos; xumbosh – baliq. Vapiti (bug‘u), agama va qalqontumshuq (sudralib yuruvchilar)da ikki qon aylanish doirasi bor.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

a - langust qisqichbaqasimonlarga mansub bo‘lib, jabra orqali nafas oladi va yashil bezlar ayirish organi hisoblanadi. b - kolorado qo‘ng‘izi uch juft yurish oyoqlariga ega va traxeyalar orqali nafas oladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya). 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”. Toshkent−2017.

Jo‘rchi va ko‘rgalak – qushlar, nafas olishda havo xaltachalari ishtirok etadi; oqquyruq va kabarga – sutemizuvchilar, diafragmaga ega; dengiz iguanasi va gekkon – sudralib yuruvchilar, ko‘krak qafasi umurtqalar, qovurg‘alar va to‘sh suyagidan hosil bo‘ladi. B da kaltakesaklar o‘pkasida to‘siqlar bor, C da qushlarda diafragma yo‘q, D da iguana bosh miya po‘stlog‘ida burmalar yo‘q.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Zagorsk tovuq zoti, Xolmogor qoramol zoti bo‘lib, ularning ko‘krak qafasi rivojlangan, tana harorati doimiy, umurtqalilar kenja tipiga mansubligi bilan bir-biriga o‘xshaydi, diafragmaga egaligi, quloq suprasining borligi va siydik yo‘lining kloakaga ochilishi bilan esa ular bir-biridan farq qiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya). 7-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”. Toshkent−2017.

Qalqontumshuq – zaharli ilon (sudralib yuruvchi). Sudralib yuruvchilarning yuragi uch kamerali (qorinchasida chala to‘siq bor), terisi quruq va nafas olishda qatnashmaydi, urug‘lanishi ichki, bosh miya po‘stlog‘ida burmalar yo‘q.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarda to‘sh suyagi bilan birikkan qovurg‘alar bo‘lmaydi, ko‘krak qafasi rivojlanmagan. Povituxa (Alytes) – dumsiz suvda hamda quruqlikda yashovchi. Iguana (sudralib yuruvchi), ko‘rgalak va ko‘lbuqa (qushlar)da qovurg‘alar to‘sh suyagi bilan birikib, ko‘krak qafasini hosil qiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Yechilishi. Kichik qon aylanish doirasi yurakning o‘ng qorinchasidan (6) – o‘pka arteriyasi (2) deb ataluvchi katta qon tomiri bilan boshlanib, u o‘ng va chap o‘pka arteriyalari, ular kapillarlarga bo‘linadi. Bu qon o‘zidagi karbonat angidridni o‘pka alveolalariga o‘tkazib, ulardan kislorodni qabul qilib, arteriya qoniga aylanadi va 4 ta o‘pka venalari (3) orqali yurakning chap bo‘lmasiga (4) quyiladi. Shunga asoslanib, A, C, D variantlar xato hisoblanadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. O.Mavlonov va boshqalar. 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi. Toshkent – 2019.

Parasimpatik nervlar buyrak qon tomirlarini kengaytirib, siydik ajralishini ko‘paytiradi; simpatik nervlar ichak muskullari qisqarishini pasaytiradi; tiroksin buyrak kanalchalarida reabsorbsiyani pasaytiradi; adrenalin nerv qo‘zg‘alishini kuchaytirib, muskullar toliqishini kamaytiradi. A da tiroksinga parasimpatik nervning ta’siri, B da parasimpatik nervga simpatik nervning buyrakka ta’siri berilgan, D da a ning ta’siri teskari.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan; javob har bir javobdagi to‘rt ma’lumotni darslikdagi ta’riflar bilan solishtirishga tayanadi va tiroksinning reabsorbsiyaga ta’siri darsliklarda kam yoritilgan

III guruh qonini III va IV guruhga quyish mumkin (a – IV to‘g‘ri). IV guruh faqat IV guruhga donor (b – IV). III guruhli odam I va III guruh qonini oladi (c – III to‘g‘ri, IV emas). IV guruhli odam barcha guruhlar qonini oladi (d – IV ham, II ham to‘g‘ri). A da c – IV, B da a – II, C da b – II xato. Barcha bo‘shliqlar faqat D da to‘g‘ri to‘ldirilgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Odamda 12 juft qovurg‘a bor: 1–7 juftlari to‘sh suyagiga bevosita birikadigan chin qovurg‘alar ($7 \cdot 2 = 14$ ta), 8–10 juftlari soxta, 11–12 juftlari uchlari erkin yetim qovurg‘alar ($2 \cdot 2 = 4$ ta). Yig‘indi: $14 + 4 = 18$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Yurak – ko‘krak bo‘shlig‘ida (1), buyraklar va jigar – qorin bo‘shlig‘ida (2, 4). Timus (ayrisimon bez) to‘sh suyagi orqasida, ko‘krak bo‘shlig‘ida joylashgan (3 noto‘g‘ri). To‘g‘ri fikrlar 3 ta.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Odam skeletida 2 raqam bilan ko‘rsatilgan suyak uzun naysimon suyak bo‘lib, tarkibida kalsiy karbonat va kalsiy fosfat tuzlari bo‘ladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov va boshqalar. Biologiya (Odam va uning salomatligi). 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘qituvchi”. Toshkent−2019.

Tinch holatda 1 soatda: 1680 : 24 = 70 kJ.

Aqliy mehnat: 70 · 1,3 = 91 kJ/soat, 2 soatda 182 kJ.

Sport: 70 · 3 = 210 kJ/soat, 1 soatda 210 kJ.

Jami: 182 + 210 = 392 kJ.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan va t.me/biologiya_biouz Telegram kanali yechimi bilan solishtirilgan.

O‘pka venalari o‘pkadan yurakka kislorodga boy arterial qon olib keladi. O‘pka arteriyalari va kovak venalarda venoz qon, buyrak arteriyalarida arterial qon oqadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

O‘pkaning tiriklik sig‘imi 3500 ml ga yetganda tashqi qovurg‘alararo muskul qisqaradi, ko‘krak qafasining hajmi kengayadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov va boshqalar. Biologiya (Odam va uning salomatligi). 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘qituvchi”. Toshkent−2019.

a, b, c, d va f to‘g‘ri. e noto‘g‘ri: yarimdoira kanalchalar va chig‘anoq ichki quloqda joylashgan. Demak, 5 ta ma’lumot to‘g‘ri.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan; a (ikkala qorachiqning birga torayishi) yoki f ma’lumoti noto‘g‘ri deb hisoblansa, javob «4 tasi» bo‘lib qoladi

Qalqonoldi bezi gormoni kam ishlansa, qonda kalsiy kamayadi, nerv-muskul qo‘zg‘aluvchanligi ortadi, qovoq va lablar pirpiraydi, qo‘llar qaltiraydi (tetaniya). Suyaklarning yumshashi bez funksiyasi kuchayganda kuzatiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Odamlarda oshqozon shilliq qavatining yallig‘lanishi gastrit deyiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). O. Mavlonov va boshqalar. Biologiya (Odam va uning salomatligi). 8-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “O‘qituvchi”. Toshkent−2019.

Genlar dreyfi – allellar uchrash chastotasining avlodlar davomida tasodifiy o‘zgarishi; alohidalanish – populyatsiyalar individlarining qisman yoki to‘liq chatishmasligi; populyatsiya to‘lqini – individlar sonining keskin ortishi yoki kamayishi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Gornostayning yozda bir, qishda boshqa rangda bo‘lishi himoya rangiga, ninabaliqning suv o‘tlarini eslatishi maskirovkaga misol bo‘ladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Biologik progressga aromorfoz, idioadaptatsiya va umumiy degeneratsiya orqali erishiladi. Assidiya lichinkasining regressiv metamorfozi – umumiy degeneratsiya, ogohlantiruvchi rang (tugmachaqo‘ng‘iz, tukli arilar) – idioadaptatsiya. Ikkalasi ham biologik progressga olib keladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Simpatrik tur hosil bo‘lishi bir hududda, ko‘pincha poliploidiya orqali boradi: iloq avlodida 12 tadan 43 tagacha xromosomali turlar uchraydi. Soxta kurakburun va qirg‘ovul kenja turlari – geografik (allopatrik) tur hosil bo‘lishiga misol.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Rasmda quruqlikda yashovchi sutemizuvchilardan kitlargacha bo‘lgan evolutsion qator berilgan: belgilar bir yo‘nalishda o‘zgarib borgan, bu harakatlantiruvchi tanlanishdir.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Katta sadafdor – kapalak; hasharotlar qanoti ko‘krakning orqa tomonidagi teri burmasidan hosil bo‘ladi (I – 3). Ko‘rshapalakning uchish pardasi oldingi oyoqning o‘zgarishidan hosil bo‘lgan (II – 1). Kelib chiqishi har xil, bajaradigan vazifasi bir xil organlar – analogik organlar (III – b).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Allogenez – idioadaptatsiyalar orqali boradi (kallima kapalagining bargga o‘xshashi). Arogenez – aromorfozlar orqali boradi (ko‘p hujayralilikning paydo bo‘lishi). A va C da a ga aromorfoz berilgan, B da b – degeneratsiya.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Xromosomalar soni, shakli va o‘lchami (kariotip) – turning genetik mezoni. Turli turlarda xromosomalar soni bir xil bo‘lishi mumkinligi genetik mezonning nisbiyligini ko‘rsatadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Agava – sukkulent (2), ilonbosh – suvda yashovchi gidrobiont (7), kambala – suv tubida yashovchi bentos (9). Jigar qurti – endobiont parazit (gidrobiont emas), molodilo – sukkulent (sklerofit emas), gornostay – konsument (produtsent emas).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Qora qarag‘ay bargining ignasimon bo‘lishi va shuvoq bargining yozda to‘kilishi suv bug‘latishni kamaytiruvchi moslanish hisoblanadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017. A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 11-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2018.

Yechilishi. Mutualizm (lotincha “mutus” – o‘zaro) – har ikki populatsiya uchun o‘zaro manfaatli va majburiy munosabat turi. Bu munosabatlarning buzilishi bir yoki har ikkala populatsiya hayotiy faoliyatini cheklab qo‘yadi. Mutualizmga ko‘plab misollar keltirish mumkin.

Lishayniklar tanasidagi zamburug‘ va suvo‘tining o‘zaro simbioz usulda yashashi misol bo‘ladi. Zamburug‘ mitselliylari suv va unda erigan mineral tuzlarni shimib, suvo‘tining yashashi uchun sharoit yaratadi. Suvo‘tida sodir bo‘ladigan fotosintez jarayoni natijasida sintezlangan uglevodlar zamburug‘ning oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishiga zamin tayyorlaydi.

Neytralizm – bitta tabiiy jamoada yashaydigan organizmlar orasida har qanday foydali yoki zararli o‘zaro ta’sirning mavjud emasligi hisoblanadi. Bir ekosistemada yashaydigan, lekin har xil oziq bilan oziqlanuvchi turlarning hayoti ko‘pincha bir-biriga bog‘liq bo‘lmaydi.

Parazitizm (“parazit – xo‘jayin”) – har xil turga mansub individlarning antagonistik munosabatlari bo‘lib, bir turga mansub organizm (parazit) boshqa turga mansub organizmdan (xo‘jayin) oziq manbayi va yashash joyi sifatida foydalanadi. Zamburug‘ning oziqlanishi, o‘sishi va rivojlanishiga zamin tayyorlaydi.

O‘zaro raqobat – o‘xshash ekologik ehtiyojlarga ega turlar orasidagi munosabatlardir. Bunday turlar birga yashaganda birining mavjudligi hamma vaqt ikkinchisining yashash imkoniyatlarini kamaytiradi. Yuqoridagi fikrlarga asoslanib, B, C, D javoblar xato hisoblanadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. A.G‘afurov va boshqalar. O‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik “Sharq” nashriyoti-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent-2018

Ikkala holatda ham bir organizm foyda ko‘radi, ikkinchisiga zarar yetmaydi – bu simbiozning kommensalizm shakli. Yopishqoq baliq akula ovqati qoldiqlari bilan oziqlanadi (kommensalizmning hamtovoqlik ko‘rinishi), epifitlar daraxtni faqat yashash joyi sifatida ishlatadi (hamsoyalik). C dagi protokooperatsiyada ikkala tomon foyda ko‘radi, B va D dagi antibioz shakllari esa mos emas.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Epifitlarning daraxtda o‘sishi – kommensalizmning (sinoykiya) shakli; yorug‘sevar o‘tlarning daraxt soyasida ezilishi – amensalizm. A da b – mutualizm, C da b – kannibalizm, D da b – kommensalizm.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Biotik: qorakuya zamburug‘i (3), arilar yordamida changlanish (6). Abiotik: harorat (2), sovuq (5). Antropogen: nav yaratish (1), transgen quyon olish (4).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Tyulen faol suzuvchi – nekton. Lansetnik dengiz tubidagi qumga ko‘milib yashaydi – bentos. Dafniya suv oqimi bilan passiv harakatlanadigan mayda qisqichbaqasimon – plankton.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Lansetnik suv tubida qumga ko‘milib yashaydi (bentos), dafniya suvda passiv qalqib yuradi (plankton), karakatitsa faol suzadi (nekton).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Zanjirdagi birinchi bo‘g‘in produtsent, keyingisi I tartibli konsument. 1-zanjirda: zooplankton – I, pingvin – II, dengiz qoploni – III. 2-zanjirda mo‘ylovdor qo‘ng‘iz – I. 3-zanjirda sichqon – I, ilon – II.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Geoxronologik jadvalga ko‘ra: bo‘r davrida jamoa bo‘lib yashovchi hasharotlar (termitlar, chumolilar, asalarilar), devonda stegosefallar, yurada arxeopterikslar paydo bo‘lgan. Dastlabki sutemizuvchilar trias davrida, ochiq urug‘lilar toshko‘mir davrida paydo bo‘lgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Yurak dastlab molluskalarda, qon aylanish sistemasi halqali chuvalchanglarda, orqa ichak (anal teshik) to‘garak chuvalchanglarda paydo bo‘lgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

O‘pkali panjaqanotli baliqlardan qadimgi dumli suvda hamda quruqlikda yashovchilar, ulardan esa dumsizlar kelib chiqqan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Yechilishi. DNK molekulasi birgalikda o‘ng tarafga buralib, qo‘sh spiral hosil qiluvchi ikkita polinukleotid zanjirlardan iborat. Azotli asoslarning komplementarlik qonuniyatlari E. Chargaff qoidasida aks etgan: 1. Purin asoslarining soni pirimidin asoslari soniga teng. 2. Adeninlar soni timinlar soniga, guaninlar soni sitozinlar soniga teng: A=T, G=C 3. Adenin va guaninlar sonining yig‘indisi sitozinlar va timinlar sonining yig‘indisiga teng: A+G=T+C.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. A.G‘afurov va boshqalar. O‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik “Sharq” nashriyoti-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, Toshkent-2017.

Nuklein kislotalar tarkibida pentoza bor: virus genomi (DNK yoki RNK) va r-RNK riboza yoki dezoksiribozani tutadi; glikolipid – lipidning uglevod bilan birikmasi. Fosfolipid (glitserin, yog‘ kislotalari, fosfat), lipoprotein (lipid + oqsil) va globulin (oqsil) uglevod saqlamaydi. Faqat A dagi uchala tuzilmada uglevod bor (DNK va plazmid ham uglevodli, lekin B, C, D da uglevodsiz tuzilma ham qo‘shilgan).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Glukoza + galaktoza = laktoza (sut qandi), glukoza + glukoza = maltoza, glukoza + fruktoza = saxaroza.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Gistidin tarkibida imidazol halqasi bor – halqali aminokislota (3). Guanin – purin asosi (4).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

DNK da 2800 ta nukleotid 100% bo‘lsa va uning 30% ini adenin tashkil qilsa, E.Chargaff qoidasiga ko‘ra, timin ham 30% bo‘ladi. Ularning yig‘indisi 60%.

2800 − 100%

x − 30%

x = 840

Adenin 840 ta bo‘lsa, timin ham 840 ta. Ular orasidagi vodorod bog‘ni topish uchun 2 ga ko‘paytiriladi.

840 x 2 = 1680. Demak, adenin va timin orasida 1680 ta vodorod bog‘ bor.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Yechilishi. 9-sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan biologiya darsligida “oqsillar yuqori molekulali kolloid birikma bo‘lib, aminokislotalardan tashkil topgan”ligi haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek, aminokislotalarning nomlari va xususiyatlari haqida tushuncha beriladi. Shu ma’lumotlarga asoslanib, to‘g‘ri javob D variant bo‘ladi. B-variantda berilgan mum - lipid hisoblanadi. C va A-variantda keltirilgan guanin hamda sitozin azot asoslari bo‘lganligi uchun bu variantlar to‘g‘ri javob bo‘la olmaydi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari va ularni yechish bo‘yicha tavsiyalar (2020). Biologiya. 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. A. Zikiryayev va boshqalar. Toshkent. “Yangiyul Poligraf Servis” 2019-yil.

DNK da $N$ ta nukleotid bo‘lsa, vodorod bog‘lar soni $N+G$, fosfodiefir bog‘lar soni $N-2$, ularning farqi $G+2$.

Uchinchi DNK: $58+2=60$, bu 1,5 qism, demak 1 qism 40 ga teng.

Birinchi DNK: $G=40-2=38$; ikkinchi DNK: $G=80-2=78$.

Jami guanin: $38+78+58=174$; G–C juftlari orasidagi vodorod bog‘lar: $174\cdot 3=522$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan va Nodirbek Ismoilov (t.me/Super_Biologiya_Uz) yechimi bilan solishtirilgan.

Rasmda DNK molekulasining tuzilishi ifodalangan. DNK molekulasi dezoksiribonukleotidlardan tashkil topgan. Har bir nukleotid 3 qismdan iborat: markaziy qismida monosaxarid (dezoksiriboza), tashqi qismida fosfat kislota qoldig‘i, ichki qismida esa azot asoslari joylashgan.

Rasmda 1 raqami bilan ifodalangan qism dezoksiriboza; 2 raqami bilan ifodalangan qism fosfat kislota qoldig‘i.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Maltoza va saxaroza glikozid bog‘larga ega bo‘lgan gidrofil birikmalardir.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Eyler-Venn diagrammasi hujayraning turli organoidlari, tuzilmalari, sistematik guruhlar, organizmlar va hokazolarning o‘zaro farqli va o‘xshash xususiyatlarini bilish maqsadida qo‘llaniladi.

Bunda I qism faqat prokariotlarga, II qism faqat eukariotlarga tegishli xususiyatlar ifodalansa, III qism prokariotlar va eukariotlar uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlar ifodalanadi.

Yuqoridagi bandlar orasidan I qismga (faqat prokariotlarga) tegishli bandlarni aniqlaymiz: plazmidlarga ega, mezosomalarda ATF molekulalarining sintezlanishi.

II qismga (faqat eukariotlarga) tegishli bandlarni aniqlaymiz: ba’zi vakillarida yashil pigmentli plastidasi mavjud, ba’zi vakillarining golozoy oziqlanishi.

III qismga (eukariotlar va prokariotlar uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlar) tegishli bandlarni aniqlaymiz: irsiy axborotning qo‘sh zanjirli nuklein kislotada saqlanishi, sitoplazmada ATF molekulalarining sintezlanishi.

Javoblarni moslab chiqamiz: I − 2, 6; II − 3, 5; III − 1, 4

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

G‘o‘za gommozini bakteriya qo‘zg‘atadi – bakteriyalarning hujayra qobig‘i mureindan iborat. Nostok (sianobakteriya) qobig‘i pektindan, qo‘ziquloq kabi yuksak o‘simliklarniki sellulozadan iborat. Bakteriofag hujayrasiz, shampinion (zamburug‘) qobig‘i xitinli.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Hujayra mikroskopik, sitokimyoviy, sentrifugalash (differensial sentrifugalash), avtoradiografiya, mikrojarrohlik va hujayra kulturasi usullari bilan o‘rganiladi. Sun’iy mutagenez – seleksiya usuli, populatsion statistik va geneologik – odam genetikasini o‘rganish usullari, ekologik tajribalar esa ekologiyaga oid.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Plastidalar qo‘sh membranali organoidlar bo‘lib, ularning xloroplast turi anorganik moddalardan birlamchi uglevodlarni hosil qiladi, leykoplast turida esa oqsil va moylar to‘planadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. Zikiryayev va boshqalar. Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari). 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Yangiyul poligraph service”. Toshkent−2019.

Jigardagi glukoza $x$, muskuldagi $y$ bo‘lsin: $x+y=9180$, $0{,}25x+0{,}2y=2160$. Bundan $x=6480$ g, $y=2700$ g. Muskulda to‘liq parchalangani: $2700\cdot 0{,}2=540$ g.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan va t.me/Super_Biologiya_Uz Telegram kanali yechimi bilan solishtirilgan.

Glikolizda 6 glukozadan $6\cdot 2=12$ ATF hosil bo‘ladi, fotosintezda $12\cdot 180=2160$ ATF.

Xloroplastlar mitoxondriyalarga qaraganda 30 barobar ko‘p ATF hosil qiladi: mitoxondriyada $2160:30=72$ ATF, bu $72:36=2$ ta glukozaning to‘liq parchalanishiga to‘g‘ri keladi; qolgan 4 tasi to‘liqsiz parchalangan.

To‘liq parchalanishda issiqlik: $2800-38\cdot 40=1280$ kJ, to‘liqsizda: $200-2\cdot 40=120$ kJ.

Jami: $2\cdot 1280+4\cdot 120=3040$ kJ.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Yechim darslikdagi «xloroplastlar mitoxondriyalarga nisbatan 30 barobar ko‘p ATF hosil qiladi» nisbatiga tayanadi, shart buni aytmaydi. Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan

Tayyorgarlik bosqichida polimerlar monomerlarga parchalanadi: yog‘lar glitserin va yog‘ kislotalariga, uglevodlar glukozaga (a-1, 5). Aerob bosqichda 2 molekula sut kislotasi $CO_2$ va $H_2O$ gacha parchalanib, 36 ATF hosil bo‘ladi (b-3). Glikolizda glukoza 2 molekula sut kislotasiga parchalanadi; ajralgan 200 kJ energiyaning 40 %i ATF da saqlanadi, 60 %i issiqlik sifatida tarqaladi (c-2, 4). Aerob bosqichda issiqlikka 45 % ketadi, shuning uchun B dagi b-4 noto‘g‘ri. Variantlar orasida faqat A dagi barcha moslashtirishlar to‘g‘ri (c bosqichi uchun 4 berilgan).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Diqqat: A variantda glikolizga faqat 4 berilgan, 2-xususiyat (glukozaning ikki molekula sut kislotasigacha parchalanishi) tushirib qoldirilgan; boshqa variantlarda esa aniq xato moslashtirish bor.

Jigardagi glukoza $x$, muskuldagi $y$ bo‘lsin: $x+y=9180$, $0{,}25x+0{,}2y=2160$. Bundan $x=6480$ g, $y=2700$ g. Jigarda 6480 g glukoza parchalangan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan va t.me/Super_Biologiya_Uz Telegram kanali yechimi bilan solishtirilgan.

Jigardagi glukoza $x$, muskuldagi $y$ bo‘lsin: $x+y=9180$, $0{,}25x+0{,}2y=2160$. Bundan $x=6480$ g, $y=2700$ g. Muskuldagi butun glukoza ($2700:180=15$ mol) glikolizdan o‘tadi. 1 mol glukoza glikolizida 200 kJ ajraladi, 80 kJ ATF da to‘planadi, 120 kJ issiqlik sifatida tarqaladi: $15\cdot 120=1800$ kJ.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan va t.me/Super_Biologiya_Uz Telegram kanali yechimi bilan solishtirilgan.

Xromosomalarning bo‘linish urchug‘iga birikadigan qismi birlamchi belbog‘ deyiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Ikkinchi zanjir birinchisiga komplementar: TAC TGG GTT GCG CCA TAA. Shu zanjir asosida (matritsa sifatida) sintezlangan mRNK: AUG ACC CAA CGC GGU AUU. Jadval bo‘yicha: metionin − treonin − glutamin − arginin − glitsin − izoleysin.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Javob «ikkinchi zanjiri asosida» iborasini «ikkinchi zanjir matritsa bo‘ldi» deb o‘qishga tayanadi; agar ikkinchi zanjirning o‘z ketma-ketligi mRNK deb olinsa, B javob chiqadi. Kalitni tasdiqlovchi tashqi manba topilmadi

T = A = $400 \cdot 0{,}2 = 80$ ta, G = C = $(400 - 160) : 2 = 120$ ta.

Vodorod bog‘lar: $2 \cdot 80 + 3 \cdot 120 = 520$.

Har bir zanjirda 200 nukleotid, ular orasida $199$ ta fosfodiefir bog‘, ikki zanjirda $398$ ta.

Jami: $520 + 398 = 918$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

i-RNK 11 kodondan, ya’ni $11 \cdot 3 = 33$ nukleotiddan iborat; bir zanjirli molekulada fosfodiefir bog‘lar $33 - 1 = 32$ ta. Oxirgi UGA – stop-kodon, aminokislotani kodlamaydi, demak polipeptidda 10 ta aminokislota: $10 \cdot 120 = 1200$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Shimpanzeda $2n=48$. $G_2$ va profazada xromosomalar 48 ta, har biri ikki xromatidli: $c=96$ (d). Anafaza yakunida har bir qutbda 48 ta bir xromatidli xromosoma (c). Sitokinez bo‘lmasa, ikki yadroli hujayrada jami 96 xromosoma, 96 xromatida (b).

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

1) gulli o‘simliklar olamida megasporatsitning meyoz bo‘linishidan megaspora, megasporaning 3 marta mitoz bo‘linishidan so‘ng tuxum hujayra hosil bo‘ladi; 2) gulli o‘simliklar olamida mikrosporatsitning meyoz bo‘linishidan mikrospora, mikrosporaning mitoz bo‘linishidan so‘ng ikki hujayra − vegetativ va generativ hujayra hosil bo‘ladi; 3) gulli o‘simliklar olamida megasporatsitning meyoz bo‘linishidan megaspora, megasporaning 3 marta mitoz bo‘linishidan so‘ng tuxum hujayra hosil bo‘ladi; 4) hayvonot olamida spermatozoidlar spermotogoniylarning bir necha marta mitoz bo‘linishi, natijada hosil bo‘lgan birinchi tartib spermatotsitlarning reduksion bo‘linishi va hosil bo‘lgan ikkinchi tartib spermatotsitlarning ekvatsion bo‘linishidan so‘ng shakllanadi; 5) gulli o‘simliklar olamida mikrosporatsitning meyoz bo‘linishidan mikrospora hosil bo‘ladi; 6) hayvonot olamida tuxum hujayra ovogoniylarning bir necha marta mitoz bo‘linishi, natijada hosil bo‘lgan birinchi tartib ovotsitlarning reduksion bo‘linishi va hosil bo‘lgan ikkinchi tartib ovotsitlarning ekvatsion bo‘linishidan so‘ng shakllanadi; 7) hayvonot olamida tuxum hujayra ovogoniylarning bir necha marta mitoz bo‘linishi, natijada hosil bo‘lgan birinchi tartib ovotsitlarning reduksion bo‘linishi va hosil bo‘lgan ikkinchi tartib ovotsitlarning ekvatsion bo‘linishidan so‘ng shakllanadi.

Yuqoridagilar orasidan 1-, 2-, 3- raqamdagi ma’lumotlar mitoz bo‘linishga, 4-, 5-, 6-, 7- raqamdagi ma’lumotlar meyoz bo‘linishga asoslangan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

1) gomeostaz − organizm ichki muhitining doimiyligi; 2) ontogenez − organizmlarning individual rivojlanishi; 3) ovogenez − urg‘ochi hayvonlarda tuxum hujayralarning hosil bo‘lishi; 4) shizogoniya − meyozning 1- va 2-bo‘linishi o‘rtasidagi bosqich emas balki hujayra yadrosini bir necha marta mitoz bo‘linib, yosh hujayralar hosil qilishi; 5) interkinez − hujayra yadrosini bir necha marta mitoz bo‘linib, yosh hujayralar hosil qilinishi emas balki meyozning 1- va 2-bo‘linishi o‘rtasidagi bosqich.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017. A. Zikiryayev va boshqalar. Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari). 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Yangiyul poligraph service”. Toshkent−2019.

a) mitozning profazasida ikkita sentriola hujayra qutblariga tomon tortiladi va yadro shirasining yopishqoqligi kamayadi.

b) anafaza bosqichida esa xromosoma xromatidlarini birlashtirib turuvchi belbog‘ uziladi va xromatidlar mustaqil xromosomaga aylanadi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Ektodermadan nerv sistemasi (qorin nerv zanjiri), sezgi organlari (mo‘ylovlar, murakkab ko‘zlar) va teri epiteliysi; mezodermadan ayirish organlari (yashil bezlar), yurak va jinsiy bezlar; entodermadan jabra, ichak epiteliysi va oshqozon hosil bo‘ladi. Daryo qisqichbaqasida o‘pka va nafas yo‘llari yo‘q, shuning uchun A va D noto‘g‘ri; B da qorin nerv zanjiri entodermaga qo‘yilgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Kalit darslikdagi «jabralar entodermadan rivojlanadi» qoidasiga tayanadi; aslida qisqichbaqasimonlarning jabrasi va oshqozonining old qismi ektodermadan hosil bo‘ladi. Shunday bo‘lsa-da, boshqa javoblarda aniq xato bor

Avlodda silliq, yog‘i kam, kech ochiladigan o‘simliklar chiqqani uchun ota-onalar: $Aa\,bb\,Cc \times aa\,Bb\,Cc$.

Sertuk poya: $\frac{1}{2}\cdot 0{,}4=0{,}2$; erta ochilish: $\frac{3}{4}\cdot 0{,}3=0{,}225$; yog‘ kam ($bb$): $\frac{1}{2}$.

$1200\cdot 0{,}2\cdot 0{,}225\cdot 0{,}5=27$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Diqqat: Penetrantlik to‘liq bo‘lmagani uchun avloddagi silliq va kech ochiladigan o‘simliklar ota-onaning geterozigotaligini qat’iy isbotlamaydi; javob silliq poyali ota-ona $aa$, qolganlari geterozigota ($Aa$, $Cc$) degan odatiy talqinga tayanadi. Kalit mustaqil manba bilan tasdiqlanmagan

$F_2$ da jami 80 ta: $5 : 20 : 30 : 20 : 5 = 1 : 4 : 6 : 4 : 1$. Bu kumulyativ polimeriya ajralishi – belgining rangi dominant allellar soniga bog‘liq. Eng to‘q (qizil) rang to‘rtta dominant allelli $A_1A_1A_2A_2$, oq rang $a_1a_1a_2a_2$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

Kasallik X xromosomaga birikkan dominant belgi. 1-oila: qizlarning hammasi kasal – ota $X^AY$, o‘g‘illar 1:1 – ona $X^AX^a$. 2-oila: hamma farzandlarda 1:1 – ota $X^aY$, ona $X^AX^a$. 3-oila: o‘g‘illar sog‘lom – ona $X^aX^a$, qizlar kasal – ota $X^AY$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Ona: $I^0I^0\,dd\,H\_$. O‘g‘il $I^AI^0\,Dd$ – ikki geterozigota belgisi bor, monogomozigota bo‘lgani uchun $HH$. Qiz $I^BI^0\,dd\,hh$, demak ona $Hh$, ota esa $I^AI^B\,Dd\,Hh$.

II qon guruhi: $\frac{1}{2}$; ko‘k ko‘z ($dd$): $\frac{1}{2}$; yupqa lab ($hh$): $\frac{1}{4}$.

$\frac{1}{2}\cdot\frac{1}{2}\cdot\frac{1}{4}=\frac{1}{16}=6{,}25\%$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Ona (1) $X^H$ va $X^h$ gametalarini hosil qilyapti, demak uning genotipi $X^HX^h$. Ota $X^HY$. Avlodlar: $X^HX^H$, $X^HY$, $X^HX^h$, $X^hY$. Sxemada qolgan 2 – onaning $X^h$ va otaning $X^H$ gametasidan hosil bo‘lgan qiz – $X^HX^h$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.

$N=\dfrac{40-20}{100-20}\cdot 100\%=25\%$ – irsiyatning ulushi. Tashqi muhitning ulushi: $100\%-25\%=75\%$.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Belgilar | gen | genotip

raxit bilan kasallangan ayol | $X^R$ | $X^RX^R$, $X^RX^r$

sog‘lom erkak | $X^r$ | $X^rY$

I-qon guruhi | $I^o$ | $I^oI^o$

II-qon guruhi | $I^A$ | $I^AI^A$; $I^AI^o$

III-qon guruhi | $I^B$ | $I^BI^B$; $I^BI^o$

IV-qon guruhi | $I^AI^B$ | $I^AI^B$

P: ♀ $I^AI^oX^RX^r$ x ♂ $I^BI^oX^rY$

♂ \ ♀ | $I^AX^R$ | $I^AX^r$ | $I^oX^R$ | $I^oX^r$

$I^BX^r$ | $I^AI^BX^RX^r$ | $I^AI^BX^rX^r$ | $I^BI^oX^RX^r$ | $I^BI^oX^rX^r$

$I^BY$ | $I^AI^BX^RY$ | $I^AI^BX^rY$ | $I^BI^oX^RY$ | $I^BI^oX^rY$

$I^oX^r$ | $I^AI^oX^RX^r$ | $I^AI^oX^rX^r$ | $I^oI^oX^RX^r$ | $I^oI^oX^rX^r$

$I^oY$ | $I^AI^oX^RY$ | $I^AI^oX^rY$ | $I^oI^oX^RY$ | $I^oI^oX^rY$

Raxit bilan kasallangan II qon guruhli ayol va III qon guruhli sog‘lom erkak oilasida I qon guruhli sog‘lom qiz tug‘ilsa, barcha o‘g‘il farzandlarning 50% sog‘lom tug‘iladi va farzandlarning 12,5% IV qon guruhli sog‘lom bo‘ladi. (Jadvalda tug‘ilgan qiz farzand sariq fonda, barcha o‘g‘il farzandlar qizil rangda, IV qon guruhli farzandlar yashil fonda berildi)

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Allel genlarning gomologik xromosomalarning bir xil lokuslarida joylashishi xromosoma nazariyasiga (3), gametada har bir belgi bo‘yicha faqat bitta irsiy omil bo‘lishi gametalar sofligi gipotezasiga (2) oid. Boshqa javoblarda b ga xromosoma nazariyasining qoidasi (1) yoki a ga gametalar sofligining mazmuni (2) berilgan.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (Milliy sertifikat, Biologiya). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan yechib chiqilgan.

Belgilar | gen | genotip

sariq don | A | AA, Aa

yashil don | a | aa

silliq don | B | BB, Bb

burishgan don | b | bb

P: ♀ AaBb x ♂ aabb

♂ \ ♀ | AB | Ab | aB | ab

ab | AaBb | Aabb | aaBb | aabb

Digomozigota organizmlar 25% ni tashkil qiladi. Bu jarayonda belgilarning mustaqil taqsimlanish qonuni kuzatiladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. Zikiryayev va boshqalar. Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari). 9-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Yangiyul poligraph service”. Toshkent−2019.

Ikki va undan ortiq noallel genlar belgining rivojlanishiga ta’sir qilsa, epistaz irsiylanish bo‘ladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2021, mutaxassislik). A. G‘afurov va boshqalar. Biologiya. 10-sinf o‘quvchilari uchun darslik. “Sharq” matbaa-nashriyot uyi, Toshkent−2017.

Ayol otasidan $X^h$, onasidan $X^H$ oladi – genotipi $X^HX^h$. $G_2$ davrida DNK replikatsiyasi tugagan, har bir xromosoma ikki xromatiddan iborat, shuning uchun $H$ alleli 2 ta, $h$ alleli 2 ta bo‘ladi.

Manba: UZBMB namunaviy test topshiriqlari (2022, mutaxassislik). Javob kaliti UZBMB tomonidan e’lon qilinmagan; kalit Zehniy tomonidan maktab darsliklari asosida aniqlangan.